Có một "Âm nhạc Thăng Long"
Ngày đăng: 28/07/2010 của Theo: Người Hà Nội
1000 năm qua, kể từ ngày vua Lý định đô trên đất Thăng Long, thành tựu về văn hóa nghệ thuật của đất kinh kỳ ít có trang sử nào ghi đầy đủ. Nền văn hóa nghệ thuật của Thăng Long đã đạt tới đỉnh cao rồi biến thiên theo thời gian và tất yếu có những lĩnh vực luôn khẳng định giá trị cho đến tận ngày nay.
Ít nơi như ở nước Việt chúng ta, khi bắt đầu xuất hiện sinh hoạt xã hội là bắt đầu xuất hiện lời ca, tiếng hát. Tiếng hát, lời ca đơn giản chỉ là những gia vị, những hình thức để phục vụ chính những sinh hoạt thường nhật trong cuộc sống. Có lời ru đưa những đứa trẻ vào giấc ngủ. Có những câu hát ngày mùa tránh cái nắng, cái nặng nhọc của người nông dân. Có những câu hát giao duyên trao tình trong những đêm trăng thanh, trai gái thôn quê …
Sức sống của âm nhạc cổ Thăng Long bởi chính giá trị dân giã, phương thức truyền khẩu. Ít có thống kê đầy đủ có bao nhiêu lối hát, bao nhiêu cách thức âm nhạc từ âm nhạc cung đình đến lối hát dân gian trong suốt 1000 năm. Gần đây, khi các di sản văn hóa phi vật thể, trong đó có âm nhạc dân tộc được trân trọng và tôn vinh thì nhiều người dân mới biết và hiểu đôi chút. Người ta bắt đầu biết và quan tâm đến Ca trù, biết đến hát ví, hát dặm; đến hát trống quân cũng như các thể thức âm nhạc nghi lễ, âm nhạc tín ngưỡng…
Được biết và nhắc đến nhiều nhất trong thời gian qua là nghệ thuật Ca trù. Nhà nghiên cứu âm nhạc Đặng Hồnh Loan cho biết “Nghệ thuật Ca trù ra đời từ bao giờ ít có tài liệu nào ghi chép một cách chính xác. Nhưng dựa vào các bức chạm còn lại từ thời Lý, căn cứ vào kết quả các cuộc điều tra âm nhạc dân tộc học thì có thể nói, Ca trù là một sản phẩm đặc sắc ở Thăng Long Hà Nội thời Lý. Người ta lấy tên người đào nương hát giỏi nghệ thuật này mà gọi cho lối hát, đó là hát Ả Đào. Thời ấy, các vua Lý đã thực sự quan tâm và tạo ra những “tổ chức” để quản lý nghệ thuật đặc sắc này.” Đã có nhiều cuộc thi, nhiều hội diễn được diễn ra dưới triều Lý để tìm kiếm những Đào nương ưu tú. Nghệ thuật hát Ả Đào được thực sự coi trọng và thường được biểu diễn nơi cung đình.
Đến thế kỷ thứ 15, lối hát Ả Đào đã có sự tham gia của các nhà Nho, những canh hát chuyển dần từ cung cấm ra đến các giáo phường, giáo hội. Lúc này, các nhà Nho đã tán thưởng một canh hát hay, một câu hát giỏi bằng cách xướng thẻ. Mỗi lời khen tương ứng với một chiếc thẻ được xướng. Cái tên gọi Ca trù ra đời từ đó (Ca: ca hát, trù: thẻ tức nghe ca hát và xướng thẻ). Có thể nói thế kỷ này nghệ thuật Ca trù đã phát triển đến đỉnh cao. Sau này, xuất hiện nhiều tên gọi khác nhau tùy theo từng địa phương và quan niệm của mỗi giới như hát nhà trò, hát cô đầu, hát Ả Đào, hát nhà tơ đều là tên gọi của nghệ thuật Ca trù.
Ca trù là một trong những hình thức nghệ thuật nhiều không gian trình diễn nhất trong các hình thức nghệ thuật của Việt Nam. Nó có từ hát thờ Thần Hồng làng, đến hát chơi, đến hát trong cung vua phủ chúa… Ít có một nghệ thuật âm nhạc nào có được cái đa dạng như Ca Trù, Ca trù là âm nhạc đứng giữa âm nhạc cung đình và tục nhạc dân gian, Ca trù là nghệ thuật đa không gian văn hóa.
Ngoài Ca trù, hát xẩm, hát trống quân chúng ta còn có nhạc Phật giáo, nhạc tế mẫu… Đặc biệt trong phần cổ nhạc Thăng Long còn nghệ thuật âm nhạc tín ngưỡng, trong đó có “tán canh” nhà Phật. Tán canh là một hình thức âm nhạc vô cùng đặc sắc. Nhưng không thể biểu diễn theo hình thức sân khấu nên cũng ít người để ý.
Bắt nguồn từ những hình thức âm nhạc trong thực hành xã hội được truyền khẩu và lưu giữ trong dân gian. Nó là nguồn cội, là cái nền của âm nhạc đương đại. Nó tồn tại và khẳng định giá trị của cả một nền văn minh lúa nước Sông Hồng.
Đạo diễn Trần Văn Thủy tâm sự: Chúng ta may mắn được sống và chứng kiến cái mốc 1000 năm Thăng Long-Hà Nội, cố góp ít công sức của mình để cùng thắp nên một nén hương cho ngày Đại lễ. Đây như là một tiếng chuông đánh thức mọi người, như một lời nhắc nhở với họ rằng có một chuyện như thế, mọi người hãy tìm đến đi. Không có một bộ phim nào, một cuốn sách nào có thể khẳng định rằng có thể đem đến cho người xem tồn bộ điều tác giả muốn truyền tải, chỉ mong rằng sau khi xem xong bộ phim, người xem biết được có những điều họ chưa biết.
