Xẩm tàu điện thịnh suy trong lòng Hà Nội
Ngày đăng: 04/08/2010 của Theo: Đời sống & Pháp luật
Trong ký ức của nhiều người Hà Nội chắc hẳn vẫn chưa thể quên những âm thanh quen thuộc của tàu điện trong thế kỷ XX. Nhưng có lẽ không nhiều người biết rằng, xẩm đã kết duyên với tàu điện để sản sinh ra một loại hình nghệ thuật độc đáo, chỉ riêng có ở Hà Nội. Đó là xẩm tàu điện.
Cách diễn xướng độc đáo
Xẩm là âm nhạc đường phố. Nhưng tại sao nó không gắn với một địa danh khác mà lại gắn với Bờ Hồ mà người ta gọi là xẩm Bờ Hồ? Lại có người gọi xẩm tàu điện? Thực ra cách gọi khác nhau nhưng cơ sở để gọi lại không khác: Tàu điện muốn chạy đi đâu thì cũng bắt đầu từ Bờ Hồ và từ đâu về thì cũng dừng ở Bờ Hồ. Tại sao những người hát xẩm không chọn ga Hàng Cỏ cũng là bến tàu còn đông đúc hơn bến tàu điện? Giản đơn là tàu điện tuy chỉ có 3 toa, chở ít khách hơn nhưng liên tục chuyến đi chuyến về nên khách luôn mới. Còn tàu hỏa lại không đi về liên tục, hơn nữa, xuống tàu là người ta về nhà hay đến ngay nơi cần đến. Do vậy bến tàu điện được người hát xẩm "chọn mặt gửi lời vàng" .
Nhạc sĩ Thao Giang, Phó giám đốc Trung Tâm phát triển âm nhạc Việt Nam cho biết: Xẩm tàu điện là một trong ba loại hình của nghệ thuật xẩm Hà Thành, và cũng là loại hình mang nhiều đặc trưng về văn hóa của người Thăng Long xưa. Những nghệ sĩ đầu tiên mang giai điệu xẩm về Hà Nội đều đến từ những vùng quê Bắc Bộ, họ theo chân những tiểu thương về đây để tìm một môi trường thích hợp làm nghề. Hát xẩm khi khai sinh đã là một loại hình âm nhạc đường phố, người ta thường thấy xuất hiện những chiếu xẩm ở cổng chợ, bến tàu, nhà ga... Khi thâm nhập vào một địa bàn mới với những đặc trưng về văn hóa, xã hội mới, loại hình này đã phải thay đổi để phù hợp với đối tượng công chúng sành hơn của thủ đô.
Bắt đầu là sự cấu trúc lại âm nhạc, tiết tấu. Xác định khu vực biểu diễn là những con phố sầm uất, hoạt động trong một môi trường nhiều tạp âm như: tiếng máy tàu điện, tiếng chuông tàu điện, tiếng rao hàng, tiếng người ta trao đổi mua bán, loại hình xẩm tàu điện đã thay những bài ê a dài dòng lê thê bằng những bài có tiết tấu nhanh hơn, những bài ngắn hơn để phù hợp với thời gian của mỗi chuyến tàu.
Tiếp đến là sự thay đổi về văn học. Những công chúng của thủ đô có sự hiểu biết về văn học đương thời, họ yêu thích thơ ca và những nghệ sĩ hát xẩm đã thấy rằng việc sử dụng những bài thơ nổi tiếng mà ai cũng biết để đưa vào hát xẩm sẽ đi vào lòng công chúng nhanh hơn. Do vậy mà những bài thơ của Nguyễn Bính, á Nam Trần Tuấn Khải, Nguyễn Khuyến, Tản Đà thường được đưa vào làn điệu xẩm và được rất nhiều công chúng ưa thích, đặc biệt là thơ Nguyễn Bính. "Giăng sáng vườn chè", "Lỡ bước sang ngang”, "Chân quê" đã hóa thân vào làn điệu xẩm và được biểu diễn trên tàu điện thực sự mang lại những cảm nhận rất mới mẻ cho công chúng Thủ đô.
Ngay cả đến nhạc khí của xẩm tàu điện cũng “rôm rả” hơn xẩm truyền thống. Bởi như vậy, ca từ và nhạc lý mới không bị loãng trong môi trường diễn xướng công cộng. Cần phải thay đổi để thích hợp với môi trường mới, do vậy, xẩm tàu điện mới rôm hơn, nhộn nhịp hơn là vì thế.
Bên cạnh đó còn có sự thay đổi về trang phục. Khi nói đến người hát xẩm là người ta hình dung ra cảnh người phải mặc áo tơi, đội nón lá để chống chọi với cảnh dầm mưa dãi nắng thì nghệ nhân xẩm tàu điện lại vô cùng ăn diện. Nam thì mặc quần áo nâu, mùa rét thì khoác bên ngoài tấm áo veston, đầu đội mũ cát (giống như mũ cối nhưng màu trắng) nhưng vẫn phải đeo kính đen để thể hiện sự "bơ" đời, tránh cái nhìn không thiện cảm về "nghiệp xướng ca vô loài hè phố". Nữ thì mặc áo tối màu (nâu hoặc xám), có áo yếm sáng màu, váy lưng lửng đầu gối. Sở dĩ có sự khác biệt về trang phục như vậy là bởi môi trường diễn xướng của nó đã khác hẳn không gian diễn tấu của xẩm truyền thống.
“Sống chết cùng tàu điện”
Trong làn điệu xẩm tàu điện, có nhiều bài kể đến những thân phận, những cảnh quan, những con người Hà Nội như "Hà Nội 36 phố phường", "Vui nhất Hà Thành", trong đó những địa danh làng quê, làng nghề, những nếp sinh hoạt và đặc thù xã hội của cả Thủ đô được tái hiện: "Hà Nội như động tiên sa / Sáu giờ tắt hết đèn xa đèn gần /Vui nhất có chợ Đồng Xuân/ Mùa nào thức ấy xa gần xem mua" hay: "Bắc kỳ vui nhất Hà Thành/ Phố phường sầm uất văn minh rợp trời / Thanh tao lịch sự đủ mùi / Cao lâu rạp hát vui chơi đủ đầy / Đâu đâu khắp hết đông tây /Thăng Long thắng địa xưa nay tiếng đồn / Cũ thời băm sau phố phường / Ngày nay mở rộng đến hàng vài trăm / Người đi xe chạy ầm ầm / Đua chen thương mại bội phần hơn xưa / Nhất vui là cảnh Bờ Hồ".
Dù là một loại hình nghệ thuật dân gian, xẩm tàu điện cũng không thể đứng ngoài những biến cố của xã hội. Sau kháng chiến chống Pháp, nhiều loại hình âm nhạc truyền thống chìm xuống, các nhóm xẩm ít dần. Nhưng sau năm 1954, trong phong trào tuyên truyền bình dân học vụ, hay tinh thần dân tộc trong hoạt động kinh doanh của doanh nhân Bạch Thái Bưởi cũng có đóng góp của những gánh xẩm tàu điện Hà Thành.
Đến năm 1992, khi tàu điện Hà Nội bị dỡ bỏ, đồng nghĩa với việc môi trường diễn xướng quan trọng đã không còn, xẩm Hà Nội nói chung, trong đó có xẩm tàu điện đứng trước bờ vực bị thất truyền. Xẩm tàu điện chỉ với một làn điệu nhưng nhiều lời ca đã tồn tại trên chính những con phố trung tâm của thủ đô bằng nét giản dị, bình dân mà không kém phần thanh tao. Một dòng hát xẩm độc đáo nhất trong hệ thống Xẩm Hà Nội như xẩm tàu điện là những di sản quý báu của nghệ thuật âm nhạc dân tộc.
Chờ ngày “tái xuất”
Nhạc sĩ Thao Giang đã sớm quan tâm đến xẩm, đặc biệt là dòng xẩm chỉ có ở Hà Nội nhưng đã mai một và ông mong một ngày có thể làm sống lại những giai điệu này. Mong ước lớn dần cho tới khi ông gặp được những người bạn cùng chí hướng, đủ các mặt anh tài, từ những cây gạo cội như: GS.TS Phạm Minh Khang, NSND Xuân Hoạch, NSưT Thanh Ngoan, NSưT Văn Ty, NSưT Thuý Ngần đến những gương mặt trẻ như Mai Tuyết Hoa, Quang Long, Khương Cường... Từ những cuốn băng cassette cũ kĩ mà nhạc sĩ Thao Giang, Văn Ty đã ghi âm tiếng hát của các nghệ nhân những năm 1970-1980, được phát đi phát lại để làm tư liệu cho cả nhóm. Bên cạnh đó các nghệ sĩ cũng phải chắp nối từng mảnh ký ức của những bậc cao niên, tham khảo ý kiến các nhà nghiên cứu có uy tín, trong đó có nhà nghiên cứu Hoàng Kiều, Trần Việt Ngữ...
Người Hà Nội sau hơn nửa thế kỷ lại được nghe những giai điệu xẩm xưa ở đúng môi trường diễn xướng của nó: tuyến phố Hàng Đào, Hàng Ngang và chợ Đồng Xuân. Cùng sự chuyển mình, phát triển không ngừng của đô thị, xẩm Hà Nội ngày nay cũng mang một vóc dáng mới mà nếu so với những biến đổi (từ thôn quê lên thành thị) của một trăm năm trước thì đây cũng là một trong những bước ngoặt quan trọng của nghệ thuật hát xẩm: Xẩm vẫn xuất hiện ở nơi xưa kia đã từng nuôi dưỡng nó, chỉ có điều thay vì những nhóm hát xẩm đứng ở một góc phố thì giờ đây là cả một sân khấu được trải thảm đỏ một cách trân trọng.
Thêm một điều nữa để những người yêu thích loại hình nghệ thuật dân gian này hi vọng ngày trở lại vì khu phố cổ đã và đang đưa vào sử dụng loại phương tiện giao thông công cộng là xe điện. Sẽ có nhiều đổi khác, nhưng cùng với những con người tâm huyết với hát xẩm như nhạc sĩ Thao Giang, chúng ta có quyền hi vọng trong tương lai không xa, những giá trị nghệ thuật và giá trị văn hóa của xẩm tàu điện sẽ lại hồi sinh.
